Symboliek

 

Interpretatie symboliek
Symboliek van de roos
Symboliek van het water
Symboliek van de spiegel
Symboliek van het paard
Symboliek van het hert
Symboliek van de eenhoorn
Symboliek van de dolfijn


 

Interpretatie symboliek

Als ik over symboliek schrijf is het altijd een interpretatie. Een meervoudige duiding. Haal er alleen uit wat jou aanspreekt en laat de rest varen. Het is gewoon boeiend om eens te zien hoeveel symboliek er over iets bestaat. Gegeven interpretaties vanuit allerlei hoeken. Religieus, antropologisch, historisch cultureel, iconografie en noem maar op. Persoonlijk vind ik het belangrijk om ons symbolisch bewustzijn te ontwikkelen. Vandaar mijn grote interesse in symboliek. Kunst,  dromen , verhalen, etc, gaan meer leven en kunnen meer betekenis krijgen als je iets meer weet hoe je met symboliek om kunt gaan en ze kunt duiden.

Het kan je van buitenaf raken en wat zeggen. Het roept iets in je op, een gedachte, een herinnering. En dat brengt je dan weer verder in je innerlijke ruimte. Naar een andere vorm van bewustzijn. Bepaalde ervaringen in ons leven zijn niet onder woorden te brengen, het zijn innerlijke processen , ervaringen van de ziel. Symbolen , of ook kunst kan je raken en dan weet je soms niet direct waarom maar toch doet het je iets. En dat zijn dan ‘stemmen’ voor onze ziel. En soms hebben we meer behoefte aan deze stemmen voor onze ziel dan aan stemmen die zich richten op ons intellect. Want waar woorden ophouden verschijnen de beelden en stoppen de gaten woordeloos. 

Door het symbolisch bewustzijn in ons te ontwikkelen of beter is misschien te zeggen; weer te ontwikkelen want we zijn dat door de tijd heen kwijt geraakt,  trek je je dagelijkse bewustzijn naar een wereld toe buiten onze grenzen. Een ervaringswerkelijkheid die zich niet anders kan uitdrukken dan  in beelden. Zo kan een symbool een werkelijkheid voor je worden.

Het wekt iets op van het binnenste in de mens. Onze eigen innerlijke ruimte.

Elk mens is uniek  en elk mens ervaart zijn beelden ook uniek op zijn wijze. Zie het als een wegwijzer, naar binnen toe.

 

 

 

Symboliek van de Roos

  

In het algemeen is de bloem de symbolisering van de ziel. Zoals de bloem haar hart opent naar het zonlicht, zo opent de mens zijn ziel naar God.

De roos heeft vele symbolische betekenissen die de mens aan deze bloem heeft gegeven.

De schoonheid van deze bloem is op vele wijzen beschreven. De bloem heeft als eerste met de liefde te maken. Een dichteres Gertrude Stein schreef eens: “a rose is a rose, is a rose is a rose”. Een cryptische zin die zoiets betekent als; “de roos verwijst naar niets anders dan zichzelf, voor eeuwig en voor altijd. Met andere woorden deze bloem is onmogelijk te negeren.

De roos komt uit Azië ongeveer vijfduizend jaar geleden. De bloem der bloemen genoemd door dichters.

De roos stamt uit het geslacht Rosa en telt ongeveer wel 100 soorten verschillende vormen. In de veertiende eeuw namen de terug kerende edelen van de kruistochten de roos Damascus mee.

De interpretatie symboliek van de roos als volgt:

De roos staat voor: vreugde, geluk, genegenheid, liefde,kwetsbaarheid.

 

De kleur rood van de rode roos staat voor:

Activiteit, daadkracht, decadentie, hartstocht, kracht, levenskracht, liefde, luxe. Romantiek, rijkdom, stijl, verleiding, warmte.

De kleur wit van de witte roos staat voor:

Eenvoud,feestelijkheid, zuiverheid, maagdelijkheid, geboorte, helderheid,licht, kalmte,naturel,onschuld, puurheid, reinheid, stilte, sneeuw, volmaaktheid, vroomheid.

Verder zien we de roos wel op biechthokjes uitgesneden in het hout. Roos als teken van geheimhouding. De Sub Rosa = privé, geheim , niet openbaar.

Veel legenden zijn er ontstaan over de witte en de rode roos. Zoals het verhaal van Venus.

Venus werd geboren uit de zee uit het schuim dat was veroorzaakt toen de geslachtdelen van de ontmande Uranus op het water vielen. Het schuim wordt in het Grieks vertaald als Aphros vandaar de  Griekse naam Afrodite .

De roos werd in de oudheid ook gewijd aan Venus. Oorspronkelijk was het een witte bloem.En de drie gratiën haar dienstmaagden.

Venus en Adonis hielden intens van elkaar, maar Mars was daar niet blij mee en wilde Adonis doden. Venus wilde dit niet en haastte zich om de stervende Adonis te helpen ,maar ze gleed uit in een rozenperk en verwonde haar benen. De legende verteld dat daardoor de rode rozen zijn ontstaan. Het bloed kleurde de witte rozen. Ze wordt dan afgebeeld zittend en met de hulp van Amor wordt geprobeerd de doorn te verwijderen.

Een andere interpretatie is:

Uit dat bloed groeide rode rozen en uit haar tranen de witte rozen. Het wordt dan gesymboliseerd met liefdesverdriet. Uiteindelijk wordt Venus ook verliefd op Mars.

Bij Franciscus van Assisi is de roos bekend, Rozen schieten op waar zijn bloeddruppels in de aarde vallen.

 

In de Theologie:

In het bijbelboek Genesis speelt de roos ook een rol in het herinneringsverhaal van Adam en Eva. Want voor de zondeval zou de roos geen doornen hebben gehad.

In het Paradijs: Nadat Adam en Eva de verboden vruchten hadden gegeten werd de mens zich bewust van het goed en het kwaad.. En de paradijselijke liefde ging over in de lichamelijke liefde in de tuin van Eden. Daardoor verkleurde volgens de legende de tuin van Eden in het Rood,  de kleur van begeerte en rood van  het bloed dat bij  menstruatie en geboorte ontstaat. Door de verdrijving uit het Paradijs werd de mens zelfbewust, maar ook sterfelijk waarmee de rode roos symbool staat voor de vergankelijkheid van het leven staat en de aardse liefde.

In Het Oosten zijn er ook verhalen te vertellen over de rozen.

Het verhaal van de nachtegaal en de roos . De nachtegaal werd verliefd op een witte roos. Toen de nachtegaal hoorde dat Allah de roos bloem noemde, vloog de nachtegaal erop af, omhelsde de roos maar werd geprikt. Uit deze bloeddruppels groeiden rozen. Rumi heeft er een gedicht in de 12e eeuw over geschreven. Hij ziet dan de nachtegaal als een ziel en de roos staat voor aardse schoonheid. De nachtegaal wordt aangetrokken door de roos en bezingt haar schoonheid met een prachtig lied. De roos wordt gezien als de ontvouwende mens die verlangend uitziet naar de schone zang van de nachtegaal. De roos doet dan haar best zich op haar mooist aan de wereld te laten zien. Dit gedicht wordt geïnterpreteerd als het naderen van de het goddelijke en het aardse, het verleiden en het versmelten van het eeuwige met het tijdelijke. Het is tevens een toestand waar velen naar verlangen maar niet onder woorden kunnen brengen. Vandaar deze symbolische dichterlijke taal.

De symboliek van de Roos als het hart.

De Roos in haar ontplooiing met haar verschillende bloemblaadjes kan dus het symbolische  verlangen van de bloei van de ziel weergeven en aantonen dat er nieuwe taken te volbrengen zijn.

 

 

 

 Symboliek van het water

 

Als zuiverste water  wordt dauw en bronwater genoemd, omdat deze, zo wordt gezegd over goddelijke en genezende krachten beschikken. Bronwater zijn de gaven van moeder aarde of van de luchtgoden; regen en dauw. Water als reiniging en doop rituelen  in religieuze tradities. Mythes over de zondvloed en de regenboog. Vele goden werden in water geboren, of kunnen lopen op water. Het magische van water. Water waar nimfen wonen. Vroeger gooide men zelfs heksen in het water om te zien of ze wel bleven drijven!

Maar water staat ook symbool voor wijsheid, omdat water door hindernissen heen vloeit. In de psychologie wordt water wel gezien als de energie van het onderbewuste.

De doorzichtigheid van water of zijn transparantie symboliseert contemplatieve waarneming.

In sagen en legendes wordt  het water van de meren gezien die de natuurlijke  en bovennatuurlijke wereld scheiden. Heilige rivieren zoals de Ganges, een belangrijk ritueel in het Hindoeïsme. In de mythologie zijn water bronnen belangrijke spirituele plaatsen, zoals mineraal bronnen. Of de vier waterstromen van de Levensboom die het paradijs voorzag van water, een Christelijk symbool van verlossing. Water dat uit de aarde opborrelt symboliseert vrouwelijke mildheid. Water van de regen is een symbool voor de vruchtbaarheid. Er werden veel rituelen gehouden om juist dit regenwater te bespoedigen, zoals stampen op de aarde met je voeten. Als men in volksgeloven een spin zag op de aarde dan werd deze in verband gebracht met de komende regen. Water wordt in veel scheppingsverhalen als bron van alle leven gezien. Maar Water kan ook verdrinken en onderdrukken. Water als één van de vier elementen. In de christelijke iconografie speelt water vooral als reinigend element. Het gebruik om munten in water te gooien gaat terug naar de symboliek van watergoden, die wensen zouden kunnen vervullen. In veel bijbelverhalen speelt water een zeer grote rol en zo zou ik nog heel veel over de symboliek van water kunnen schrijven. Water als levenswater.

 

 

Symboliek van de spiegel

 

De symboliek van de spiegel is bijvoorbeeld dat het de ziel of de levenskracht van de weerspiegelende mens kan vasthouden. Heel de schepping wordt als spiegelbeeld van God gezien, en de Duitse mysticus Jacob Böhme ziet het oog als een spiegel, de spiegel van de ziel. Een heldere spiegel staat symbool voor echtelijk geluk, een gebroken spiegel scheiding of zeven jaren ongeluk. Ook spiegels die donker zijn en die je eigen beeld niet laten zien,  zoals kan voorkomen in dromen voorspellen ongeluk. De mysticus Rumi zag de spiegel  als symbool van het hart, dat blank en zuiver moet zijn om de lichtstralen van het Goddelijke te kunnen laten stralen.

 

 

 

Symboliek van het paard

Een symbool is een betekenisdrager. Het heeft ons wat te zeggen van buitenaf. Een symbool kan je raken. Raakt het je dan is er iets van betekenisgeving aanwezig . Wat zegt het jou?

Waar heeft het mee te maken? Met welk verhaal, herinnering, moment. Wat jou in je innerlijke ontmoeting met een dier raakt, vertelt iets van je innerlijke behoeften. Het geeft op een bepaalde wijze een boodschap door. Het is de kunst om die boodschap te vertalen. Je energieveld komt in beweging als je met deze kracht van het dier gaat communiceren. Het roept wat op. Zo zijn er meer vragen die je aan jezelf kunt stellen waarom dit symbool je raakt. Op deze wijze krijgt dit symbool betekenis in je eigen levensverhaal.

 

Symboolkundig is het paard de belichaming van een archetypisch symbool van dierlijke kracht en vitaliteit en schoonheid. In veel culturen wordt het paard ook in verband gebracht met verovering en superioriteit. Vandaar het ruiterstandbeeld als een embleem van beheerste kracht.

Als een oorspronkelijk dier werd het zwarte paard in de oude tijden zoals in de grottijden vaak met een dodenrijk in verband gebracht en aan gestorvenen geofferd.  In de kunst van deze grottijd van de Romantiek snellen paarden voort als belichaming van de Levenskracht.

Ze vertegenwoordigen soms natuurkrachten als;  wind, storm, vuur, golven en stromend water.

Als symbool van de continuïteit van het leven werd elke oktober een paard geofferd aan mars, de Romeinse god van oorlog en landbouw.

De staart van het paard werd de hele winter bewaard als vruchtbaarheidssymbool.

 

Men geloofde dat in de oudheid dat paarden de geheimen van de onderwereld, van de aarde en haar cycli van groei en verval kenden. Deze gedachten uit de Griekse wereld werd de symboliek waarin het paard in verband werd gebracht met zon- en hemelgoden.

Verder dat paarden bij begrafenisrituelen dienst doen als gidsen of goden van de geestenwereld.

Later werd dit dier gepromoveerd door zijn snelheid en springvaardigheid tot een zonnesymbool of tot een trek dier van een hemelwagen. Denk aan Apollo, Mithras en Elia. Maar vaak bleef de symboliek van dit dier dualistisch, zoals enerzijds het stralende witte paard van de ‘Christus triomfator, en als wit paard als zonnesymbool van licht, leven en spirituele verlichting. En anderzijds de rijdieren van de Apocalyptische ruiters in het bijbelboek van Johannes; Openbaringen. Het trots stappende paard domineert in de heraldiek, omdat het snelheid en kracht en adellijkheid symboliseert. Men gebruikte in de Middeleeuwen het paard om hun identiteit aan het ongeletterde volk te laten weten. Men koos dan dieren die in een of ander opzicht aan de familienaam deed denken of voor kwaliteiten stond die men aan zichzelf toeschreef.

In de Christelijke traditie staat het paard voor moed en in het Oosten voor vuur en hemel.

De kerkvaders schreven het paard hoogmoed en wellust toe (het dier zou begerig hinniken als het een vrouw zag). Tegelijkertijd treed het als een beeld op van de overwinning( bijvoorbeeld van een martelaar op de wereld).

Op het positieve aspect van het paard is in de oudheid ook gespeculeerd zoals het gevleugelde paard Pegasus.

Paarden symboliseren soms de snelheid van het denken, hoewel ze meestal in verband worden gebracht met instinctieve en elementaire krachten.

 

In sprookjes treden paarden vaak op als  waarzeggende, over toverkracht beschikkende wezens, die met menselijke stemmen sprekende de aan hun toevertrouwde mensen goede raad geven.

Als heilige ruiters treden in de Christelijke legende o.a de Drakendoder ST. Joris, Sint Maarten op Op schilderijen van de kruisiging wijzen paarden als door de Romeinen bereden dieren met hun van Christus afgewende hoofd op het ongeloof van deze berijders.

 

Psychologische symboolkunde van het paard ziet in dit dier een ‘edel’ en’ intelligent’ dier,

Maar als het in verwarring wordt gebracht ook een schichtig wezen.

Als paard en ruiter worden het ‘ES’ ( de driftsfeer) en het IK opgevat.

Paardentoom. Met teugel en bit is het symbool van en het attribuut van matigheid.

 

 

Symboliek van het hert

Symboolkundig is het hert in de Oude culturen een belangrijk symbolisch dier. Het hert gold alleen al om zijn boomachtig, zich periodiek vernieuwend gewei als symbool voor het zich steeds weer vernieuwende leven. In de Oud Noordse mythologie grazen vier herten in de kroon van de wereldboom Yggdrasil. Ze eten er de knoppen( uren), bloesems( dagen) en takken( seizoenen) vanaf.

Het hertengewei wordt geïnterpreteerd als een symbool van zonnestralen.

In de Oudheid gold het hert als vijand van de gifslangen, hertenhuid als amulet tegen slangenbeten en hertshoornpoeder als beschermer van het zaaigoed tegen betovering. In het Oude China gold het hert vanwege de klankovereenkomst met het woord voor rijkdom als symbool van welgesteldheid, daarnaast als zinnebeeld voor kinderlijke piëteit( in een fabel hult een jongeman zich in een hertenhuid om hertenmelk te verkrijgen als geneesmiddel voor de ogen van zijn blinde ouders). Verder als metgezel van de god voor lang leven.

In de vroeg christelijke tijd staat het hert dat water spuwt in iedere spleet van de aarde waar gifslangen verschuilen; hiermee drijft hij ze naar buiten om ze vervolgens te vertrappen.”Zo slaat ook onze heer ook de slang, de duivel, met het hemelse water”. Op een andere manier lijken asceten ook op een hert. Met hun tranen van berouw verstikken ze de brandpijlen van het boze, ze vertrappen de grote slang, dat is de duivel en doden hen. Ook zou het hert slangen uit hun holen kunnen zuigen en zichzelf vervolgens tegen hun gif beschermen door drie uur bronwater te drinken. “Als je zonde in het hart hebt drink dan het levende water en sterf niet voor de zonde”. De herten hebben de wonderbare kracht van het kruid Diptam ( Dictamnus) ontdekt, want als er pijlen van jagers in hun lijf steken drijven ze die uit door van die plant te eten.

Als herten rivieren oversteken leggen ze hun kop op de achterzijde van hun voorganger om lichter te worden. Komen ze bij een vieze plaats dan springen ze er in vliegende vaart overheen. Herthoorn is verder een effectief geneesmiddel, waarbij de rechterkant van het gewei krachtiger werkt dan het linker. Verbrande hertshoorn verjaagt iedere slang. Hertenvlees verdrijft de koorts, ook zalf uit het beenmerg van herten is hiervoor een goed medicijn.

In de wapenkunde treedt het hert op met als betekenis zachtheid en soepelheid. Het gewei staat voor kracht.

In de Oud Keltische wereld gelden herten als ’runderen van de feeën ‘en als boden tussen de werelden van de goden en die van de mensen. De Keltische god Cernunnos werd met een hertengewei afgebeeld.

In de symbolische beeldhouwkunst van de Chr. Middeleeuwen wordt het hert soms aan wijndruiven knabbelend afgebeeld. Dit als symbool voor de mens die reeds op aarde de hemelse genade deelachtig kan worden. De drang van het hert om bronnen op te zoeken is het zinnebeeld voor het verlangen naar zuiverend doopwater. Daarom zijn herten vaak afgebeeld op doopvonten.

De beeldenwereld van de Alchemie brengt het hert in verband met de mythe van de jager Actaeon ( Gr.), die door de godin Diana in een hert veranderd waarmee de mogelijkheid van de transformatie van metalen in samenhang met de vrouwelijke, ‘zilveren’ maanwereld. In het pre-Columbiaanse Midden Amerika zijn hertachtigen geweidragers symbool van het zevende van de twintig dagtekens van de dagkalender.Net als deze wilde dieren moet degenen die onder dit teken is geboren rondzwerven in de vrije natuur, naar de verte streven en vaste woonplaatsen minachten( hinde).

In de Japanse shintoïsme geldt het hert als rijdier van de goden en wordt het vaak met goddelijke symbolen afgebeeld op rolschilderingen in heiligdommen.

Herten worden ook geassocieerd met bovennatuurlijke krachten . De Noord Germaanse gedachte dat trekdieren verband hielden met de winterzonnewende leidde tot het Angelsaksische volksgeloof dat rendieren de slede trekken van de kerstman. Herten trekken de wagen van Vadertje tijd en Diana.

Herten zijn over de hele wereld gunstige symbolen die geassocieerd worden met het Oosten, de dageraad, Het licht, zuiverheid, regeneratie, creativiteit en spiritualiteit. Het mannetjes hert is een zonne-embleem van vruchtbaarheid. In de kunst van de indianen en in andere tradities wijst een groot gewei op de levensboom, op zonnestralen en omdat een hert zijn gewei vernieuwt op wedergeboorte.

Het mannetjes hert wordt verder geassocieerd op mannelijkheid en vurigheid, in China op rijkdom en geluk. Het tienpuntige gewei van een sjamaan was een embleem van bovennatuurlijke krachten. In de gesublimeerde vorm van de eenhoorn werd het hert het voornaamste symbool van kuisheid, een hoofs symbool van verlangen en een symbool van incarnatie( menswording) van Christus.

Door zijn snelheid en scherpe zintuigen was het hert een moeilijke prooi en wordt het attribuut van Gehoor genoemd één van de vijf zintuigen. Tevens  van voorzichtigheid.

 

 

 

Symboliek van de Eenhoorn

Een fabeldier dat een belangrijke rol speelt in de symboliek van de Oudheid en Middeleeuwen, meestal voorgesteld als een wit paard of hert met gespleten hoeven, manen en een schroefvormige hoorn op het voorhoofd. De oorsprong van dit dier ligt vermoedelijk

In de Griekse geschriften van de geschiedkundige Ktesia ca 400 voor Chr.  Hij maakte gewag van een wild dier met een geneeskrachtige hoorn, wat vermoedelijk op een verkeerd beschreven  van de Indische neushoorn is terug te vinden. De eenhoorn wordt tot symbool van reinheid en kracht gezien. De aankondigende Engel Gabriël  wordt als jager voorgesteld, die de kostelijke eenhoorn opdrijft naar de maagd Maria, bijgestaan door de jachthonden die geloof, hoop en liefde heten .Of naar deugden waarheid rechtvaardigheid, Vrede en barmhartigheid. De christelijke symboliek van de eenhoorn gaat terug naar sagen uit de oudheid en op oud christelijke teksten. Vaak is er gewezen op de antitoxische geneeskracht van de hoorn van de eenhoorn, die in poedervorm snel wonden zou genezen. Dergelijke hoorns ( in feite stoottanden van de naval dolfijnen monodon, monodon uit IJsland en Groenland.) waren niet alleen in curiosakabinetten te vinden  van de Renaissance, maar ook in de apotheken.

In een vroegchristelijke tekst wordt de werking van deze  poeder als volgt omschreven:

“voor er andere dieren bij de drenkplaats komen, gaat de slang erop uit  en spuwt zijn gif in het water”. De dieren die weten dat er gif in het water zitten drinken niet. Ze wachten op de eenhoorn. Deze komt, loopt meteen het meer in en slaat een kruis met zijn hoorn. Dit doet de werking van het gif te niet. Pas nadat de eenhoorn gedronken heeft, drinken de andere dieren”.

In de alchemistisch beeldenwereld symboliseert de eenhoorn de oeressentie Mercurius, die met de leeuw Sulphur tot een hogere eenheid verbonden zou worden.

In de heraldiek wordt de eenhoorn afgebeeld als een paard met een geitenbaard, gespleten hoeven en een rechtgedraaide hoorn op het voorhoofd.

Bij rituelen van de sjamanen brulden in vroegere tijd de priesters in trance; als stieren’ en er zouden zuivere doorzichtige hoorns op hun hoofd zijn gegroeid , wat vermoedelijk tot hallucinaties bij de toeschouwers kan worden herleid.

De hoorn als symbool van goddelijke kracht wordt vermeld in bijbelboeken. Bijv in het boek van Lucas; God heeft ons een hoorn des heils opgericht in het huis van David zijn knecht”.

In openbaringen draagt het lam zeven hoorns en zeven ogen. Dit zijn de zeven geesten des Gods uitgezonden over de hele aarde.

 

 

Symboliek van de dolfijn

Van de waterzoogdieren is de dolfijn een wijd verbreid symbool van redding, transformatie en liefde. Een embleem van Christus als Heiland. Zijn symboliek ontleent de dolfijn aan zijn vriendelijke , speelse en intelligente aard. In de Griekse , Kretenzische en Etruskische mythologie  draagt de dolfijn de goden op zijn rug, redt helden van de verdrinking dood en brengt zielen naar de eilanden van de gelukzaligen. Dit idee heeft ook de christelijke symboliek beïnvloed. De dolfijn was daarnaast een attribuut van de Griekse goden, Poseidon

(Neptunes in de Romeinse mythologie), Afrodite ( Venus) , Eros ( Cupido), Demeter ( Ceres) en Dionysos ( Bachus). Als embleem van Christus als zoenoffer wordt de dolfijn uitgebeeld doorboord met een tridens; een kruissymbool of een anker. De dolfijn geslingerd om een anker is een symbool van een beheersing.

Verder is de Vis in het algemeen een fallisch symbool van seksueel geluk en vruchtbaarheid, en is zo wie zo befaamd als oudste Christelijk symbool. Bijvoorbeeld drie verstrengelde vissen of drie vissen met een kop zijn symbolen voor de Drie-eenheid.

Als dieren met grenzeloze vrijheid, die niet werden bedreigd door de zondvloed. Traden ze in de Indische mythologie op als redders, incarnaties van Vishnoe en Varoena. Onderaan de voeten van Boeddha symboliseren ze vrijheid van de beperkingen van de wereldlijke verlangens. Verder worden ze in verband gebracht met moedergodinnen en met geboorte.

Vissen bevolken de watervloed die in de diepte psychologie als symbool van het onbewuste worden opgevat, en zijn dan ook de belichamingen van ‘levende’ entiteiten uit de diepere laag van de persoonlijkheid , die samenhangen met vruchtbaarheid en de levenschenkende kracht van de innerlijke ‘moederwerelden’. In veel oude religies worden vissen in verband gebracht met de godinnen van de liefde, en de vruchtbare natuur. Maar de vis is ook ‘koudbloedig’. In symbolische zin ‘niet beheerst door vurige hartstochten’. En is daarom ook voorwerp van gewijde maaltijden  en offers.